Томе қайғудан зил тортган бошини кўтарганида, ўзини кўзёшидан ивиб кетган ёстиқда кўрди.
Нацуо Томенинг кенжа ўғли. У 1944 йилнинг октябридакўнгиллилардан бўлиб урушга кетган, флотда, Филлиппиняқинидаги денгиз жангларидан бирида ўн тўққиз ёшидаҳалок бўлган. Аммо Томенинг адоқсиз тушларида ўғлимудом енглари тор, енгил газламадан тикилган киманода, ўсмир – бола қиёфасида намоён бўлади. Одатда ТоменингНацуо ҳақидаги тушлари нафақа пули берилиши олдиданкўп такрорланади.
Куни кеча шу нафақани деб қўшни аёл Кити билан бир озкўнгилхиралик бўлиб ўтди.
Томега нафақа пули бундан ўн йилча бурун – Корея урушитугаган йили белгиланган. Император туғроси зарб этилганнафақа дафтарчасини унинг қўлига тутқазган кезлариажратилган пул миқдори қирқ минг иен эди. Бора-бора нафақа суммаси ортди. Айниқса, атом бомбасини синашгақарши матбуотдаги чиқишлар, Вьетнам урушини тўхтатишборасидаги баёнотлар нафақа миқдорининг кўпайишигасабаб бўлди. Ҳозир Томе етмиш минг иен нафақа олади. Бу пул Томега йил давомида тўртга бўлиб берилади. Унгаўхшаган нафақахўрлар қишлоқда етмиш киши. Бир вақтлартўрт юз хонадонли бу қишлоқ юз эллик йигитини урушгакузатган. Шу йигитларнинг ярми уйларига қайтишмаган.Томе ҳар сафар нафақа дафтарчасини қўлига тутганча почтага келганида, уни бошлиқнинг шахсан ўзи кутиб олади. У почта хизматини бошқаради, яна урушда ҳалок бўлганлар оиласига ёрдам ташкилотининг ҳам раиси. Бошлиқ ҳар сафар Томега нафақа пулини ўз қўли билан топширар экан, бир гапни такрорлашдан чарчамайди:
– Мана асл ўғлон қанақа бўлади. Ҳатто у дунёда ҳам ота-онасининг ғамини ейди.
Шунга ўхшаш сўзни Томе қарияларга ёрдам жамиятийиғилишига борганида қишлоқ оқсоқолидан ҳам эшитган.
Ҳа, у оладиган нафақа пули кўп кампирларнинг кўзиниўйнатади. Ҳатто уларнинг баъзилари, ҳеч бир андишагабормай:
– Шунча ўғилларимдан бирортаси урушда ўлмади-я… – дейишдан ҳам тойишмаган.
Куни кеча, Томе яқин дугонаси, синфдоши, етмиш яшарКитидан бундан бешбаттар сўзларни эшитди.
– Уялмайсанми, Кити! Қайси она ўз боласига ўлим тилайди. – Томе бу гапни айтишга айтди-ю, аммо узоқ вақт Китинингсўзлари заҳридан қалби зирқираб юрди.
Кити ҳам вақтида бирйўла икки ўғлини урушга кузатган, уларнинг иккиси ҳам соғ-омон қайтишган. Китининг ўзиолаётган нафақага ҳасад билан қарашини Томе кўпдан сезибюради, ҳатто ҳозирда қўшни Торисака шаҳрида кимёзаводида ишлаётган кенжа ўғлини ҳимоя қўшинларгажўнатишни кўзлаганини ҳам билади. Айниқса шунисиниТоме сира ҳазм қилолмайди.
Хонада рутубат ҳукм суради. Эри Сайкити эса ҳамонуйқуда. Томе тўшагидан туриб, бош учидаги деразапардасини сурди – да, кўчага қаради. Онеяма тоғи устидаюлдузлар чарақлайди. Ҳали тонг отмаган бўлса ҳам, Китининг ҳовлисида олов чарсиллайди. Ўчоқ бошидагикурсичада ўтирган соя олов ёруғида липпиллаб – ўйнайди. Томе биладики, девор соати занг уришга улгурмасдан, қўшниси Кити оёққа турган бўлади.
Китининг айтишича, совуқ жонидан ўтиб, оёқлари увишабошлагач, ухлолмайди, хўроз қичқирмай туришга мажбурбўлади. Икки қават, ўнта хонадан иборат бўлган бу – баҳайбат уйда Кити ёлғиз яшайди. Ўзини нақадар тетик ва бардам тутишга уринмасин, бераҳм вақт олдида Кити кун-кунданкичрайиб боради. Шунга қарамасдан у ўзига тегишли шолимайдонида тер тўкишини, даладан бўш пайти мардикорликқилишини қўймайди. Кити барча қулайликлардан юз бурган ҳолда ўта қашшоқликда кун кечиради. Дейлик, кўмирга қилинадиган харажатдан қочиб уйини иситмайди, Томе нечабор уринган бўлса ҳам, уни кичкина, арзонгина электриситкич сотиб олишга ҳамон кўндира олмайди. Унингкаттакон уйини бор-йўғи биттагина ўттизлик лампочка хирагина ёритиб туради. Аксар деҳқонларнинг уйларида аллақачон телевизор, кир ювиш машиналари, ҳатто музлатгичу стериорадиолалар пайдо бўлгани ҳолда, Кити электр тўловининг ошиб кетишидан қўрқиб, эски радиоприёмнигини ҳам ишлатмайди. Бутун маҳаллада фақат унинг томида антенна кўринмайди.
Эски декчада қайнатилган ёвғон шўрвани оғир сукунат аро ичиб олгач, Китининг уйида ягона ёруғлик манбаи ҳам сўнади, шундан сўнг бу маскан тамомий зимистонга чўмганча қартайган эгасига алла айта бошлайди.
Ўтган йили барча уйларга электр ҳисоблагичлар ўрнатишгандан бери хуфтон кирар-кирмас уйқуга ётиш Китининг одатига айланган. Китининг бутун ой давомида бор – йўғи икки киловатт электр ёқишига ажабланмаса ҳам бўлади. Электр пулини йиғувчилар бир ойда бир хонадон энг ками етмиш киловатт электр ёқиши қонунда кўрсатилганини, бу эса бир юз олтмиш иен бўлишини Китига тушунтириш учун беҳуда куч сарфлашар эди. Кити бу сўзларга ишонишни сира истамас, қайсарларча рад этарди. У газета сотиб олмас, умумий сув қувуриданфойдаланмас, бутун хонадонда фақат электр учунгинахаражат қилинарди.
Кити сира кўмирга пул сарфламасди. Тоғликдаги ўрмонданйиғиб келадиган ўтинини ҳам сотарди. Ўзи эса баобаб поясини тутатиб, шу билан кифояланарди. Фақатухлайдиган хонаси – ошхонагагина бўйра тўшайди. Бошқабўйраларини эскириб қолмасин деб бир бурчакка тахлабқўяди. Оқибат, уй полларидаги ёриқлардан совуқ ҳавоуради. Бундан уй ичи баттар совиб кетади.
2
Томе билан Кити бир қишлоқда улғайишган. Тўрт йиллик бошланғич мактабни тугатишгач, биргаликда Синанодагиипак йигириш фабрикасига ишга киришган.
У вақтлар бутун қишлоқ қашшоқликда кун кечирарди. Атрофи тоғлар биан ўралган бу қишлоқда иш деганианқонинг уруғи эди. Деҳқон зоти борки, ижара ерларидаэкин экиб, тирикчилик қилишарди. Шоли ҳосилини йиғиболишгач, ўша ерга буғдой экишар, даладан қўллари бўшадидегунча пилла боқишга киришишар, шунда ҳам тийиннитийинга улай олишмасди. Шу сабаб барча деҳқон қизларифабрикада ишлаш учун йўл олишарди. Томе ўн икки, Кити эса ўн бирни тўлдирганларида навбат уларга ҳам етибкелди. Қонун бўйича қизлар фақат ўн тўрт ёшдан кейингинаишга қабул қилинарди. Ўшанда Томе ва Китига ҳақиқийёшларини яширишга тўғри келганди. Аслида-ку буни бировсуриштириб ҳам ўтирмасди. Фабриканинг иши кун-кунданривож олар, тайёрланган хомашёларга хорижликталабгорлар сони ошиб борган сайин янги-янги ишўринлари пайдо бўларди.
Янги йил кириши билан қишлоқда ишга ёлловчилар пайдобўлишади. Томе ва Китилар қишлоғи билан фабрика орасиўн икки километрча келади. Бу ердан темир йўлўтказилганига ҳали кўп бўлгани йўқ. Темир йўлдан илк бор тупроқ ортган юк поездлари из солиб, мустаҳкамлагинисинаб кўришган. Мактаб даврида ўқитувчилари билан темирйўлни, поезд қанақа бўлишини кўриш учун атайлабборганлари қизларнинг ёдида.
Дугоналарни фабрикага элтиб қўйишни Томенинг отаси ўззиммасига олди. Томе ва Кити ўша давр қизлари орасидарусм бўлган тарзда соч турмаклашган, бир хил хонакибўздан тикилган кимано кийишган, белларига энлималламтир белбоғ тақишган, қўлларида чойшабларжойланган қизил халтача тутиб олишганди. Отанинг эгнидаҳам Томеники сингари йўл-йўл матодан тикилган киманобўлиб, юришга қулай бўлсин учун, барлари қайирибқўйилган, кимано тагидан оқ рангли тор шим кўринибтурарди. Оёғида эса похолдан тўқилган шиппак кийиболганди.
Уфқ бўзариб, Мисатогахара водийси анвойи рангларга чул ғанди. Юриб ҳориган йўлчилар улкан харсанг олдида дамолиш учун тўхташди. Одамлар оғзида шу жойда қандайдирРокубенинг ўлдирилгани хақидаги афсона юради.
– Қадим замонларда бўлган экан, – дея гап бошлайдиТоменинг отаси. – Кунлардан бир кун бизга яқинқишлоқлардан бирида яшовчи Хонсаки – МураникиданРокубе исмли киши бир кеча тунаш учун жой сўрабди. Кутилмаган меҳмонни қўноққа олган мезбон, бир тасодифбилан унинг ёнида катта пул борлигини сезиб қолибди. Меҳмон тонг саҳар Наганага томон йўлга тушишизарурлигини айтиб, мезбондан хўрознинг илк қичқириғидауйғотишини илтимос қилибди. Нияти бузилган уй эгаси тун яримлаганда ўрнидан туриб, хўрозининг оёғига иссиқ сув сепибди. Бунга алданган хўроз тонг отди деб, бевақт қичқириб юборибди. Хўжайин меҳмонни уйғотиб, йўлга солибди. Меҳмон билан изма-из ўзи ҳам йўлга тушибди. Мақсади уни Мисатогахара водийсида ўлдириб, бойлигига эга бўлиш экан.
Хавфни кўнгли сезган меҳмон мана шу харсанг ортигаберкинмоқчи бўлибди. Аммо хўжайин ундан айёрроқ чиқибди. Гўё ёнида одами бордай: «Ҳей, Сукедзо, тезроқ юрсангчи!» – деб қичқирибди. Жонига қасд қилмоқчи бўлганлар икки киши эканини ўйлаб, меҳмоннинг ҳушибошидан учибди. Унинг лаҳзалик довдирашидан фойдаланган мезбон мақсадига етибди. Шундан бери ушбухарсангни «Сукедзо – харсанги», деб аташаркан.
Бир оз нафас ростлаб, беҳи билан наридан-бери тамадди қилиб олишган қизлар йўлда давом этишди. Қизлар жойлашган фабрика унчалик катта эмасди. Унда уч юзтача ишчи ишларди. Фабрика атрофи устига шиша синиғи терибишланган баланд девор билан ўралган эди. Фабрика ва унгақарашли ётоқхона тақатақ берк турарди. Бу эшиклар ойидаикки марта, ювилган чойшабларни ҳовлида қуритиш учун, очиларди. Шартнома беш йилга тузилган эди. Қизларбиринчи йил, шогирд сифатида фақат қоринга, иккинчийилдан бошлаб эса ойига ўн иен маош олиб ишлашларилозим эди. Лекин Томе ва Кити жон-жаҳдлари билан ишлаганлари учун иккинчи йилданоқ йигирма иендан топа бошлашди. Орадан олтмиш йил ўтса ҳам, Томе ва Кити ўшанда уларни катта ёшли ишчилар қандай мақташганиниҳамон эслашади:
– Жимитдеккина бўлиб йигрма иен маош олишади-я, болангбўлса шулардек бўлса экан!
Шундай ҳам бўлди, Томе ота-онасини қувонтириб, умрининг ўн тўрт йилини вақирлаб ипак қайнаётган қозонёнида ўтказди. Улар шу даражада жон куйдирибишлашардики, бармоқларининг териси едирилиб гўштичиқиб қоларди.
Қизлар фабрикада иш бошлаганларига ҳаш-паш дегунчатўрт йил тўлди. Энди қизлар сочларини сўнгги модадатурмаклашар, маошлари ҳам эллик иенга етган эди. Лекинқизларнинг фабрика қоидаларига бўйин эгишлари осонкечмади. Бир неча бор фабрика эшиклари очилганиданфойдаланиб «қайдасан қишлоғим», дея қочган пайтлари ҳамбўлди. Иш оғир эди. Ипак толалари бир хил йўғонликда йигирилиши, кимдир иш сифатини бузса, икки-уч кунлик маошидан жудо бўлиши қатъий тартибга кирганди. Устига-устак қизлар ёпиқ эшиклар ортида қафасдаги қуш янглиғ ватан ҳажрида ғурбат чекишарди.
Томе опа-сингиллар ичида ўртанчаси эди. Унинг бир опасива синглиси ҳам шу фабрикада ишлашарди. Опаси учйиллик оғир меҳнат туфайли силдан вафот этди. Шу сабабтурмуш қурганидан сўнг, уйга меросхўрлик ҳуқуқи Томегаўтди.
Томенинг турмуш ўртоғи Сейкити ўз ҳамқишлоғи, майдаижарачи деҳқоннинг ўғли. Олти йил Кофудаги хусусийдўконда гумашта бўлиб ишлаган Сейкити, йигирма бирёшга тўлгани муносабати билан ишбоши лавозимигаўтказилган, бунинг шукронасига у яна олти йил хўжайинлархизматига туриб берган эди. Уйланганида эса хўжайин унияхшигина сармоя билан сийлади. Қишлоғида ўз тижоратиниюргизишига фатво берди.
Эндиликда Томенинг похол томли, тоб ташлаб қолган уйиқаторида ихчамгина, аммо икки қават қилиб солинган, оппоқ деворли дўкон пайдо бўлган эди. Дўконнинг кўча тараф девори ойнаванд бўлиб, девор манглайини «Фудзи билан юзма- юз. Фудзиваралар тижорат уйи» ёзуви безаб турар эди. Фудзивара – Томелар оиласи шарафини, Фудзи эса Сейкити аввал ишлаган фирма номини ифодаларди. Бу ёзув роса ўрнига тушган, чунки Томелар уйи ойналаришундоққина Фудзи тоғининг чўққиларига кўз тикибтурарди.
Биринчи жаҳон уруши олиб келган йўқчилик балосиэндигина тўкин турмушга ўргана бошлаган бу қишлоққаҳам етиб келди. Бу пайтда Томенинг эри айни қирчилламайигитга айланган, ёши йигирма еттида эди. Кўп йилларфабрика чангини ютган Томе андак инжиқроқ, қайсарроқбўлса, унинг эри Сейкити ҳавас қилгулик даражада оғир-вазмин, шунданмикан қишлоқ аҳли орасида обрўси яхшиэди. Хушфеъллиги боис у кўплаб нуфузли мижозлар билан олди-сотди қиларди. Шаҳарлик ишбошилар андазасидарусумини келиштириб соч қўйган, ипак белбоғли янгикимано устидан қимматбаҳо пешбанд тақиб олган Сейкитиўта ихчам ва пўрим кўринарди.
Қишлоққа биринчи велосипед олиб келган ҳам шу Сейкитибўлади. У яп-янги велосипед юк саватига кўзни олгудекнафис матоларни жойлаб, барча мижозларини айланибчиқади, Томе эса бу пайтда дўконда иш юритади. Дўконнингкўча деворига – шаҳар дўконлариникига ўхшатиб ранг-баранг ойналар солинган эди. Ичкарида девор бўйлабхилма-хил товланувчи ойнаванд шкафлар жойлаштирилган, асл тахтадан ясалган бежирим қутичаларда эса нафисқадаҳчалар дид билан териб қўйилганди. Бунда анқонингуруғидан товуқнинг сутигача ҳамма нарса топиларди: бахмал – дейсизми, крепдишен дейсизми, газмолдеганининг-ку минг хили босиб ташланганди. Адашиб, будўконга кириб қолган аёл зоти борки ақлини йўқотарди.
Томе ўша шавкатли кунларини армон билан эслайди. Ўзиниўша хазина ичида, тўкис бека бўлиб даврон сурганларигабаъзан ишонгиси келмайди. Бу пайтларда Томенинг ота-онаси бандаликни бажо келтиришган, айни пайтда бош ўғил Юдзи ва кенжатойи Нацуога она эди. Ўғиллари мактабдаяхши ўқишди. Томе болаларини шаҳарликлар сингаримаданиятли қилиб тарбиялашга уринарди. Яна хайри-садақани канда қилмас, бундай сийловлардан ийиб кетганҳамқишлоқлари унга «Бекахон», деб ном қўйишганди. Қандай ажиб, қандай тотли кунлар эди, у кунлар!
3
Китининг қисмати дугонасиникига ўхшамади. У Хацутародеган деҳқоннинг учинчи қизи эди. Урабон байрамиарфасида фабрикадан таътил сўраб қишлоғига келган Кити ота-онасига қўшни қишлоқлик Токудзо деган йигитниёқтириб қолганидан сўз очди. Отаси уни кескин рад этди:
– Уйсиз йигитга берадиган қизим йўқ.
Хотинига эса уқдирди:
– Ё Такудзони десин ёки бизни. Сўзимга кирмас экан, хонадонига оёқ босмайман.
Хацутаронинг кўнгли уй-жойи тайин шаробфурушҳамқишлоғида эди. Такудзо эса ижарачи деҳқон Кускенингиккинчи ўғли бўлгани сабаб, мерос ҳуқуқидан маҳрумҳисобланарди. Дарвоқе, мана шу Куске Томенинг амакисибўлиб, улар Такудзо билан яқин қариндош эдилар. Ота-она ризолигисиз турмуш қуришгач Кити ва Такудзо узоқ йилларИнара ибодатхонасини маскан тутишди. Улар ибодатхонақоровули ҳисобланишар, аммо байрам кунларини мустасноэтганда шунда яшашар, ўзга бошпаналари йўқ эди. Маҳаллааҳли йилига икки иен тўлаш шарти билан бу жойни уларгатопширганди. Кити ва Такудзо – «ҳали уларга кимлигимизни кўрсатиб қўямиз», деган қайсарона шижоат билан жонларини жабборга бериб ишлашар, ота-оналариникидан баландроқ, улканроқ уй қуришдан бошқа нарсани хаёлларига ҳам келтиришмасди. Атрофи тоғлар билан ўралган бу қишлоқда иш топиш нари турсин, ижарага бир парча ер олиш ҳам маҳол эди. Эр-хотин қайдаки кунбай иш топишса, ўзларини уришарди. Ҳатто биргина тушлик ва кечки овқат эвазига ҳам ишлашаверарди. Қиш ойларида улар йўл қурилишига ёлланишар, нозиккина Кити манаман деган эркаклардан қолишмай арава судрарди. Кун чўккач, икковлон ўрмонга, ўтин йиғиш учун йўл олишар, сўнг ой ёруғида похолдан шиппак тўқишарди.
Эрталаб соя пояси кукунидан қилинган атала билан кифояланишар, баъзи-баъзида овқат юзига ибодатхонага қарашли бир парча ерда ўзлари етиштирган сабзавот ҳам кўриниб қоларди. Такудзонинг оёқлари қишли-қировли кунларда ҳам тузукроқ пояфзал кўрмас, йил бўйи чипта ковушда юрарди. У саке ва тамакининг таъмини ҳам унутганди. Улар сира шаҳарга тушишмасди, турар жойларидан бир чақиримча келадиган ғариб дўкончадан нарса ҳарид қилишарди. Винони ҳисобга олмаганда, фақат тамаки, туз, арзонгаров, сиатсиз шўрбалиқлар, дудланган нарсалар, мавсумида эса, иваси ва сайра балиқлари ҳам меҳмон бўларди бу дўконда. Фақат дўкон очилганининг тўртинчи йилигина Кити сахийларча бир шода дудланган иваси балиғини харид қилди. Бунга сабаб Такудзонинг касали эди.
Шундай оғир шароитга қарамай, Кити ўн битта фарзанд туғиб берди.
– Биласанми, Кити, бола дегани – хазинанинг ўзгинаси. Кучинг борида туғиб қол, – Такудзо шундай дейишни яхши кўрарди. – Улар учун ташвиш чекиш
ортиқча, думалаб-сумалаб катта бўлишади, ўлмайди.
Улғайганларида улар топган пулни жойлаштириб улгурсанг, бўлгани.
Болалар бутун йилни икковара бир иштон, қандай чиқамизқишдан қабилида ўтказишарди. Озиқ-овқатни-ку айтмасаҳам бўлаверади, қўлларига тушган нарсани мужибкетаверишарди. Кўпинча ғариб қоринчаларини ибодатхонамухлислари кел тирган садақани ўғирлаш эвазигақаппайтиришарди. Айрим нимжонроқ, соддароқларига шу ҳам йўқ эди. Шунинг учун ҳам Кити тўрт фарзандинибевақт ерга топширди. Бош фарзанд туғилганинингйигирманчи куни жон таслим қилди. У Инараибодатхонасиниг зах ва совуқ хонасига чидаш беролмади. Кити боласини туғиб, эртасигаёқ ишга чиқиб кетган эди. Бу фалокат эса февраль ойида, Империя байрами арафасидарўй берди.
Похол беланчакка енгил-елпи ўраб ташлаб кетилган бечорачақалоқ онаси ишдан қайтганида кўкариб кетган, унинг бирбурдагина юзчасида ҳаёт нишонаси тамом сўнган эди.Такудзо отарава топиб, чақалоқни қўшни қишлоқдагиврачга олиб борди. Врач эса иссиқ ванна қилишни маслаҳат берди. Аммо бу пайтда чақалоқ қуруқ танага айланиб бўлган, энди ҳеч қандай ваннага эҳтиёж сезмасди. Китининг қолган уч фарзанди ҳам шу машъум ибодатхонада очликдан ўлишди.
Ажойиб кунларнинг бирида ниҳоят эр-хотин унча катта бўлмаган ер сотиб олишди. Кейин шу жойда, ҳозирда Кити ғарибгина кун кечираётган, уйни қуришди. Бу унутилмас воқеа 1931 йилда, ибодатхонада яшаётганларининг ўнинчи йили юз берди. Ўшанда Такудзо ўттиз етти, Кити ўттиз тўрт ёшда эдилар. Уй бошқаларникига қараганда ҳашаматлироқ қурилган бўлиб, Такудзо ҳамон қайнота-қайнонасига бўлган ички адоватидан қутилмаган, уларнинг беш хонали уйларига басма-бас ўз уйини биратўла икки қават, ўн хонали қилиб ташлаган эди. Уй унга меҳнат ҳақидан ташқари минг рёга тушди. Такудзо болаларига раҳм қилиб, янги уйига кўчишга қарор қилганида, ҳали уй тамом битмаган эди. Шунинг учун ҳовли юзида бир кулбача қурди, кулба ичкарисига бордон тўшади, бола-бақраси билан кўчиб кирар экан, бу жойнинг ибодатхонадан ўлса ўлиги ортиқлигини айтишни ҳам унутмади.
Уй битди ҳамки, эр-хотин тинчишмади, қайтангахасисликлари ортди. Энди амаллаб уч юз иен топиш, бир парча шолибоп ер олиб ҳақиқий ер эгасига айланиш орзуси уларнинг тушларига кириб чиқарди.
– Шерикликда барака йўқ. Йил бўйи тер тўкасан, бу ҳам етмагандай, даромадни ижара эгаси билан бўлишасан. Турган битгани ютқизиқ. Сассиқ чол ҳали кўради Такудзонинг кимлигини, – дерди кийимларини битдан тозаларкан баъзан Такудзо. Сассиқ чол деганда, албатта, қайнотасини назарда тутарди. Чунки у ҳали ҳам эски аламини ичига ютиб яшарди.
Ниҳоят Китилар учун ҳам ер дегани топилди. Улар шолибопдалани ижарага олишди. Дала иши асосанболапақирларнинг бўйнига тушди. Зотан, Такудзо ваКитининг кунбай мардикорлик ишларидан қўллари бўшайдемасди.
– Бугун тушликка баобаб шўрва. Ҳей тирранчалар, яхшилабишланглар, нон ейиш осонмас, – болаларини тергардиТакудзо.
Асаларидек бетиним болалар ҳануз дуч келган емишниейишар, асосий овқатлари баобаб шўрва бўларди. Оталарининг буйруғига кўра катта – кичиги даладағимирлашар, бесўнақай кетмон, бел, оғирдан – оғиртешалар билан ер чопишар, балчиқ кечишарди. Шунга қарамасдан болаларнинг ҳаммаси мактабда ўқишарди. Қизлар олтинчи синфни, ўғил болалар саккизни битириб, ўрта маълумотни эгаллашганди.Қачонлардир катта ўғилга деб харид қилинган дарсликларнинг титиғи чиқиб кетганди. Чунки бу дарсликлар навбати билан барча ака-ука, опа-сингилларнинг бир-бир қўлидан ўтарди. Янги маълумотлартўғридан тўғри китоб варағининг четига, қўл билан кўчириббориларди. Сира янги дарслик сотиб олинмасди.
– Дарсликда бўлмаган нарсани ўқитувчидан сўраб олинглар. Сизларнинг орқангиздан нон егандан кейин айтсин-да, – дерди Такудзо болаларига.
Улар шундай улғайишди. Янги расмли китоб тугул, бироржурнал ё газета уларнинг уйига меҳмон бўлмади. Бу уйда ҳар бир қора пул ҳисобда эди. Такудзо буни қаттиқ назорат қиларди. Мебель деган нарсалар бу уйда ҳатто эсланмасди ҳам.
– Бордон турганда мебелга бало борми, – хўжалик боши шу сўзлар билан оиласини, тўғрироғи ўзини ишонтирарди. Ўн хоналик, икки қават уйнинг бор – йўқ жиҳози эски идиш – товоқ шкафи-ю, пастак курсидан иборат эди. Такудзо томонидан баён этилган бир фалсафа мантиқан бошқасига уланарди, албатта:
– Ортиқча кимано ҳам турган битгани ташвиш, киймаганингдан кейин уни қаерда сақлайсан. – Кийим сотиб олмоқчи бўлган хотинини шундай тинчлантирарди у. Шунинг учун Кити йилни иккита кимано билан ўтказарди: бири ёзги, бири қишки. Йил бўйи эгнидан иш кийим тушмайдиган Китига шу киманолар ҳам ортиқчалик қиларди.
Оилада спарталиклар одати ҳукмрон эди. Ҳар қандайсовуқда ҳам бу оиладан бирор киши ич кийими киймасди. Такудзо кимано остидан иштон киймаганидек, болалари ҳамбу қоидани бузишмасди. Доимий очлик азобидан, тишларитакирлаб, юзлари кўкариб юрарди. Оқибат бу нарса оилавийкасалликка олиб келди.
Ҳар кун, ишдан қайтган Такудзо, топиб келган пуллариниалбатта дазмоллар, сўнг кўзага жойлаб, пол остига бекитибқўярди. Болалигидан банкларнинг синиши, унинг орқасиданчиқадиган ғавғоларни эшитаверганиданми, Такуздонинг ҳарқандай банк хизматига ишончи йўқ эди.
***
Қиш кечаларининг бирида қўшни Тацукирилар уйида ёнғинчиқди. Бахтга қарши ерлар қуп-қуруқ, устига-устак тентакшамол эсиб турарди. Зум ўтмай оловнинг қинғир-қийшиққўллари қўшни уйнинг похол томини хасислик билан қучоғига олди. Атроф ёришиб кетди. Учқунлар юлдузчаларкаби атрофга сочилди. Ўт ўчирувчилар гуруҳи етиб келишгаулгурмай, уй томи аянчли мунг солиб қулади.
Такудзо бундан қаттиқ ташвишга тушиб қолди. Томоғинийиртганча хотин, бола-чақасига қўлга илинадиган ҳамманарсани ҳовлига олиб чиқишни буюрди. Ўзи эса қўлидапулли кўзани тутиб, ёнаётган уй ёнига зув бориб, зув келибтурди. Ўт ўчирувчилар етиб келиб, резина ичаклар сувпуркаётган пайт, тасодифий совуқ бир зарбадан эсанкирабқўлидаги кўзани тушириб юборди. Кўза тошга тегиб синди, тахланган пуллар озод бўлган қушлар сингари ҳавогакўтарилди. Даҳшатдан калласини йўқотган Такудзо очқирғий каби пулларга чанг солиб, уларни тутиб қолишгауринди. Унинг чангалидан омон қолган пуллар эса ўзлариниёниб турган ўтга урдилар. Кейин ҳисоблаб кўрсаки, Такудзосаксон иенча пулни қўлдан чиқарибди. Такудзо учун саксониен саксон кунлик мардикор ҳақи деган гап эди. Оқибат шу бўлдики, у фалокатзада қўшнисини судга берди. Зарарниундириб олмоқчи бўлди. Такудзо, бу фалокатда уйи ёнганодам айбдор, деган мантиққа таянарди.
Қўшни Тацукири эса тўлов ўрнини бундан ҳам юз каррасермантиқроқ жавоб билан ёпди: «Ҳаммасига олов айбдор, – деди у, – Такудзонинг пули оловда ёнган экан, марҳамат, даъвосини оловга қилсин». Шу воқеалардан сўнг уч йилчақўшнилар муносабатида совуқ уруш нафаси уфуриб турди.
Йиллар йилларни қувиб ўтаверди. Такудзо ҳам элликниуриб қўйди. Шу кунларда, унинг миясида янги, кўчабопкостюм сотиб олиш ғояси бош кўтариб қолди. Такудзо ўзғоясини сирли равишда амалга оширишни ўйлаганди. Доғки, уни шаҳардаги комиссион магазинда кўриб қолганбошқарма чопари Кихей бу сирни ёйишда ўта жонбозликкўрсатди. Хонадонларга солиқ хабарномасини тарқатарэкан, кўргани хусусида сўзлашдан чарчамади.
Бахтга қарши уруш бошланиб қолди. Ҳар қандайтантаналарга, жумладан, байрамона кийиниб юришга ҳамчек қўйилди. Эндиликда пўрим костюмлар ўрнини ҳукуматўз фуқаролари учун жорий этган формалар эгаллади. Такудзо ҳаётида эса ҳамон маданийлашув жараёни давомэтарди. У энди қора рангли шимини тор қўнжли йўл – йўлшимга алмаштирди. Эгнига орқа тарафи ярим доира шаклида кесилган камзўл сотиб олди. Қишлоқ аҳлидан фақат мактаб директори, оқсоқол ва шаробфуруш Каеманларгина шунақа камзўл кийишарди. Ҳатто давлат хизматчилари, анча ўзига тўқ одамлар ҳам япон миллий кийимлари билан кифояланишарди. Ниҳоят Такудзо уч минг иен йиғиб, ер эгасига айланди. Бунга сари, илк мардикорга чиққан кунлардан бошлаб кўнглида ғимирлаб юрган, депутат бўлиш орзуси бош кўтарди. Ўша сассиқ чол, уни бир тийинга олмаган қайнотаси, меҳнатини кулга айлантирган қўшниси Тацукири ҳасаддан ёрилиб ўлишсин. Маданий кийиниб, қўлида бир шиша саке билан уйига қайтса, бутун қишлоқ уни томоша қилса…
Аммо Такудзога янги, пўрим кийимларини кийиб кўчага чиқиш насиб қилмади. У янги кийимларини авайлабсақлайдигани – девор шкафида қолдириб вафот этди. Такудзонинг ўлими Кити билан турмуш қурганларинингйигирманчи, иморат солганларнинг ўнинчи йили юз берди. Адоқсиз меҳнати билан ярим асрни қаритган Такудзо тўртфарзандидан ажради, унинг тийинлаб йиққан, пол остидадам олиб ётган уч минг иени пулнинг қадрсизланишиоқибатида шу қадар қийматсизландики, кимё заводидаишлайдиган энг ёш ишчилар ҳам бундан кўп ойликолишади.
Такудзо 1947 йилнинг қишида вафот этди. Оғир меҳнат унинг тинкасини қуритди, соғлигини кемирди, умринингсўнгги йилларида у оёқда зўрға турарди. Зотига кўра унчайирик бўлмаса ҳам, қирчиллма йигитлик давридаТакудзонинг оғирлиги етмиш килограмм эди.
Ўлими арафаси ўттиз килограммли бир чўпга айланганди. Оиласидагилар уни қанд касали билан оғриган деб ўйлашар, шу сабабли гуручли овқатдан қисиб, енгил сабзавотларбилан боқишарди. Қишлоқ аҳли бу гапга ишонмасди. Чункибу хонадонда ҳеч ким қорни тўйиб овқатланмасди. Такудзога қанд касалига йўл бўлсин. Ахир ҳусн оғизданкиради-да. Ўлимидан бир ой бурун Такудзони шаҳарликкелиннинг олдига, даволатгани жўнатишди. Кузги ишларбошланиб кетгани учун Кити эрига қарашга вақт тополмайқолган, оқибат шу қарорга келганди. Такудзони олибкетишар экан, унинг кўзи кузатувчилар орасида турганТомега тушди ва ҳазил қилмоқчи бўлди:
– Эллик уч ёшли йигитга ўлимни ким қўйибди. Ўлимдегани ҳали мени кутавериб зерикади… – Такудзо шу сўзларни айтиб кулмоқчи эди, аммо касалликдан чарчаганлаблари қийшайишдан бошқасига ярамади.
Бир ойдан сўнг уни қайтариб олиб келишди. Бу гал Такудзобемор тўшагида эмас, тобутда ётарди. Кити эрини қучоқлабузоқ йиғлади. Сўнгра йиғидан палағда овозда Такудзониянги костюмда дафн қилмоқчилигини айтди.
– Бўлмаган гапни қўй! – илк бор, куёвининг ўлимидан кейин, бу уйга ташриф буюрган отаси Китининг оғзига урди. Китининг укаси, Такудзога насиб қилмаган костюмда елиб-югуриб таъзияни ўтказди.
4
«Фудзи билан юзма-юз» хусусий дўконининг шон-шавкати ўн йилга, йигирманчи йилларнинг ўрталарига қадар давом этди. Уруш тўфони олиб келган инқироз тўлқини қишлоққа ҳам етди. Ипакнинг баҳоси тушиб кетди. Томе билан эри тижоратларини сақлаб қолиш учун Кофулик кўтарачи бойлардан бир неча минг қарз олдилар. Аммо бу билан ишлари ўнгланиш ўрнига биратўла синиб қўя қолишди. Шунда Сейкитининг калласида ҳаммасини йиғиштириб, Бразилияга жўнаб қолиш фикри ғимирлаб қолди.
– Биласизларми, Бразилия қандай жой? – ёпиқ дераза остида ўтирган Сейкити гўдак болаларига шу сўзларни айтар экан, дамбадам идишга энгашганича саке ҳўплаб қўяр, зотан авваллари унинг ичкиликка сира ҳуши йўқ эди. – Шу аснода у ҳеч қачон қуёши сўнмайдиган, абадий баҳор ўлкаси Бразилия тўғрисида ҳикоя қилишга тушиб кетарди.
– У жойда япон қишлоқлари жуда кўп ва сон-саноқсиз японлар истиқомат қилишади. Ҳар йили у томонга минглаб япон оилалари кўчиб боришади. Бизнинг ҳам у ерда уйимиз бўлади. ер дегани эса бепоён, ишлайдиган одам бўлса бўлгани…
Сакедан юзлари қизарган Сейкити ўзича нималарнидир ғўнғиллар, бир гапни қайта-қайта такрорлагани такрорлаган эди:
– Дунёда ундан зўр жойни тополмайсан!
Аммо Сейкити бу борада бир қарорга келиб улгурмасидан, ижарага ер топди. Яхши кунларда савдо ишида гижинглабхизмат қилган отини аравага қўшиб, далага чиқиб кетди. Унинг ортидан Томе ҳам йўлга тушди. Қашшоқижарачининг хотинига айланган бўлишига қарамай, қишлоқдошлари ҳануз «Бекахон» деб чақиришарди.
Томенинг катта ўғли Юдзи ўн бешга ёшга тўлганидаТокиога жўнади. У ерда хаттотлик билан пул топа бошлади. Шундан бери ундан на бирор хат, на хабар бўлди. Ораданкўп вақт ўтиб, ота-онаси қамоқхона муҳри урилган бирконверт олишди. Унда ўғиллари Юдзининг Кабе шаҳридаишчилар озодлик ҳаракатига алоқадорликда айбланиб, ҳибсга олингани маълум қилинганди. Бу хабар 1940 йилда, Тинч океанидаги уруш бошланишидан бир йил бурун келганди.
Дунёни ўз қишлоғи ва дўкончасидан иборат деб билганТоме билан Сейкити учун Кабе шаҳри ернинг нариги чети бўлиб туюларди. Сейкити йўл харажатини топиб, ҳаётидаилк бор узоқ сафарга отланди. Юдзи уни қамоқхона панжараси ортида, қилич таққан шопмўйлов жандарм ҳамроҳлигида, маҳбусларнинг қизил кийимида кутиб олди. Суд бўлиб ўтган, ҳукм ўқилган эди. Озиқ-овқат, кийим кечакка руҳсат беришмади. Сейкити Юдзига деб ёпилган гуруч-нон ва тухумни қайтариб олиб кетар экан, Исе ибодатхонасида ўғли ҳаққига ибодат қилди. Кўп ўтмай, Томенинг ўзи майда-чуйда солинган тугунини қўлтиқлаганча қишлоқдан ғойиб бўлди. У тоғдаги ибодатхонага қадар ўн беш километрча йўл босиб етиб боргач, кечки ибодат ва дуога берилди, ич-ичидан ўғлининг озод бўлишни сўраб илтижолар қилди. Фақат ўғли қайтса бўлгани, майли сўнгра унинг жони узилсин. Шундай дуолар билан уйига қайтган Томе, тумор ёздириб, ўғлига жўнатди.Эр-хотин Юдзининг «қизил» сифатида қамоқда жазо олаётганини ҳаммадан сир сақлашарди:
– Бу ҳақда ҳеч зоғ билмасин, – қатъий огоҳлантирди хотинини Сейкити. Шунга қарамай, қишлоқда бу ҳақдаги узунқулоқ гаплар оралаб қолганди. Буни қишлоқ фуқоролик ишлари бўйича масъул – амалдорлар Синдзо тарақатган эди. Эндиликда радиостанция лақабини оқлаш учун куйиб-пишаётган Кихей ҳам бундай савобли ишдан қуруқ қолмади: ҳар бир хонадонда атайин тўхтаб, чой устида Фудзияралар сирини достон қилди.
У пайтлар соғ-саломат, гижинглаб юрган Такудзо бир куни пулига ачинмай бўкиб ичди. «Юдзи бутун қариндош-уруғларини шарманда қилди», деб жазава билан бақирди. Томе ҳалигача пулдан бошқа дарди борлигини ошкор қилмаган, ичимдагини топ Такудзонинг бу ишини тушунолмади. Наҳотки, у меҳнат машаққатидан қадди букилиб, мардикорлик орқасида фаровон турмушга етишиш мумкин деб ўйласа?! Бу ҳам етмагандек, Такудзо ўшанда оғзидан бадбўй ҳид таратиб Томеларникига бостириб келган, қўни-қўшнилар уйларидан югуриб чиқишганига ҳам парво қилмай, оғзидан боди кириб, шоди чиққанди:
– Менинг етти болам бор! Қишлоқдан хоин чиққанданкейин уларни ким полицияга, мактабга ишга олади?
Аксига олиб, бу пайтда Томенинг эри ҳам уйда йўқ эди. У кичик ўғи Нацуо билан бу бепарда сўзларни эшитишгамажбур бўлганди.
Нацуо бир йил илгари бошланғич синфни тугатиб, дурадгорликни ўрганиш учун Токиога кетган, сўнг янақайтиб келиб, мактабда ўқиётган эди. Акасидан фарқлиравишда Нацуо озғин, бўйи ҳам пастроқ эди. УнингТокиода, бўйчан амакиваччалари даврасида тушган суратиҳалиям Томеда сақланади. Нацуо маъюс жилмайиб турар, эгнида ўзидан катта куртка, бошида эса қулоғигача кўмибюборган бесўнақай телпак қийшайиб турарди. Афтидан униамакиваччалари чиқиштиришмаган, кичкина дебкамситишган, шунинг учун дурадгорлик ҳам кўнглигасиғмаган. Нацуо оғиртабиатлилиги билан отасигатортганди. Умуман, у жуда ёқимтой бола эди. Тишларидурдеек терилган, кийган кийими ўзига ярашиб тушарди:
– Онажон! – Токиодан қайтган Нацуо овозини қўйибқичқирганча ошхонага учиб кирганди ўшанда. Томе ҳам унга томон отилган, боласини узоқ бағрига босиб, хуморини ёзган эди.
Бу воқеадан икки йил ўтиб, 1943 йилда Нацуо ўз хоҳиши билан ҳарбий денгиз флотига ариза берди. Бу пайтда уруш Жанубий денгизнинг барча ҳудудларини қамраб олган, денгиз жанглари Мидуэй ҳамда Соломон оролларини ҳам тутганди. Япон қўшинлари Гадарканал ҳудудида чекина бошладилар. Қишлоқ йигитлари, жисмоний ҳолати қандай бўлишидан қатъи назар, тўда – тўда қилиб урушга олина бошлади. Мактабда имтиҳонларини топширган Нацуо, май ойидаёқ Ёкосукида, денгиз пиёдалари қўшинида эди.
Уйлари деворига ўғилларининг урушга кетишини билдирувчи байроқни қадаган Томе ва Сейкити бошқа ҳамқишлоқларига қўшилиб, Нацуони кузатгани вокзалга чиқдилар. Поездга чиқиши олдидан Нацуо онаси томон илкис бурилганча шивирлади:
– Онажон, мен акам учун ҳам хизмат қиламан.
Кўп ўтмай Нацуодан хат келди. У Ёкосукига эсон-омон етиболгани ҳақида ёзганди. Аммо шундан сўнг Нацуодан бирорхат-хабар бўлмади.1944 йилнинг сентябрида кутилмагандаиккинчи
мактуб келди. Бу пайтда Томенинг жияни Такао Ёкосукидаҳарбий заводда ишларди. У Нацуо билан бир синфда ўқиганэди. Нацуо ўз мактубида бошлиқларидан рухсат олибқирғоққа чиққани, бўласини топиб, у билан шаҳарайлангани, Томе Такаога жўнатган мева-чеваларнибиргаликда баҳам кўришганини ҳикоя қилганди. Хат мазмунидан Нацуонинг улғайиб қолгани билинарди. У ота, она сўзлари олдидан «муҳтарам» сўзини ёзарди. Бу Нацуонинг охирги мактуби эди. Сўнгра у Филиппингажўнатилди ва ўша ерда ҳалок бўлди. Бу пайтга келиб, Япон қўшинлари Сайпан ва Тениан оролларида бўлган жангларда янчиб ташланган, эндиликда ҳаво жанглари Тайван бўғозида давом этарди.
Уруш тугаганидан бир йил ўтиб, Томе бир қутича олди. Унда ўғлининг катталаштирилган сурати бор эди. Афтидан, бу сурат уларни Филиппинга жўнатиш арафасида олинганэди. Нацуо ярим белидан, ўзига каттароқ ҳарбий денгизфлоти кийимида, ўша маъюс табассум билан боқиб турарди.
Томе ўғлидан келган охирги хатни (хат дағал қоғозга, қаламбилан ёзилган эди) эски ойна қутисида сақларди. У хатниқўлига олди дегунча кўз ёшини тийиб туролмасди. Нацуошундай ёзарди:
«Бугун бизга навбатдан ташқари таътил бериб, қирғоққатуширишди. Мен Такаони кўргани бордим. У меникутмаган экан, жудаям ҳайрон қолди. Ҳа муҳтарам онажон, отажон сизлар ҳам, Такаога деб юборганингиз гуручли нон, хурмоларингиз менга ҳам насиб қилганини эшитиб роса ҳайрон қолгандирсиз. Балки буни Худонинг ўзикўнглингизга солгандир. Шунинг учун, муҳтарам отажон ваонажон Такаога бу нарсаларни жўнатгандирсизлар. Юборган нарсаларингизни Такао билан бўккунимизча едик. Эҳ меҳрибонларим, менинг Такао билан учрашишим еттиухлаб тушингизча ҳам кирмагандир. Бугун кечки тўққизгача бўшман. Шунинг учун шошадиган жойимиз йўқ. Ҳали Такао билан шаҳар айланиш ниятимиз ҳам бор. Такао сизларга менинг ҳисоб дафтарчам ва заёмимни юборади. Соатимни ва бошқа баъзи нарсаларимни Такаога қолдирдим. Мен келгунча сақлаб қўяди. Ҳисоб дафтаримда қирқ иенга яқин пул бор. Менинг пулга муҳтожлигим йўқ. Уни бемалол ишлатаверинглар. Заёмдан ҳам фойдаланаверинглар.
У бор-йўғи бир дона, холос. Бу заёмни мен кемада сотиболдим. Ҳарбийдаги ишларим ҳақида ҳеч нарса ёзолмайман. Мен соғ-саломатман, урушга кетяпман. Афтидан мактубимбир оз ғамгинроқ чиқди. Аммо сиз бундан ташвиштортманг. Ҳисоб дафтарчамни уйга жўнатиш кераклигинирота командирининг ўзи маслаҳат берди. Хизматим жойида, мен бундан хурсандман. Ҳурматли акамнинг аҳволларияхшими? Балки у ҳам ўзича тўғри иш қилгандир. Бу фикрменда хизмат жараёнида туғилди. Мен бу вақт орасида кўпнарсаларни бошимдан ўтказдим. Балки акам билан бошқакўришмасмиз. Шунинг билан хатимни тугатаман. Муҳтарам, отажон, онажон, сизларга сиҳат-саломатликтилаб қоламан. Кўришгунча хайр.»
5
Уруш тугади. 1945 йилнинг охирида Томенинг катта ўғлиЮдзи қамоқдан чиқиб келди. Томе кўзларига ишонмас, ярим кечаси Юдзининг хонасига аста кириб, у ётганкўрпани сийпалаб кўрар, кўраётгани туш эмаслигига ишончҳосил қилмоқчи бўларди. Уйида тузук-қуруқ дам ҳам олмаган Юдзи, эртасидаёқ тезда ишга кириши лозимлигини, компартия уни кутаётганини айтиб, Токиога жўнади. Шундан сўнг орадан йигирма йил ўтибди ҳамки Томе билан Сейкити уйда ёлғиз яшашади. Тўғри сайловлар арафасида, маҳаллий ташкилотлар масаласи бўйича Кофуга келган Юдзи, ота-онасини бирров кўриб кетади. Бу кун Томе учун ҳақиқий байрамга айланади. У ўғлини яхшилаб меҳмон қилай деб, оёқдан қолар даражада елиб-югуради. Буни кўрган Сейкити ҳар сафар ҳазил қилади:
– Ўн тўрт яшар қиз бўб кет-е…
Томе ўғлининг гапларига кўпам тушунавермайди. Фақатшуни ғира-шира англайдики, у қандайдир урушсиз, одамлартинч-тотув яшайдиган жамият тузмоқчи.
– Биласизми она, биз ўз қўлимиз билан янги дунёяратмоқчимиз. Буни одамлар тушунишлари, бирлашишларилозим.
Томе бошини қимирлатади. Аммо хаёли марҳум ўғлиНацуода бўлади. Сўнг Томе қўшни Китини, у билан ўтганкунларини эслаб кетади…
* * *
Томе тонготар чоғи тўшакда пишиллаб ухлаётган Сейкитиёнида бедор ётиб, дугонаси Китининг оғир қисмати ҳақидаўй суради. Умр шоми келиб қолди, улар Кити билан фабрикаю қишлоқларидан бошқа ҳеч нимани кўришмади. Уларнинг қисматларига қайғу ва айрилиқдан ўзга нарсабитилмаган чоғи.
Урушдан сўнг, айниқса, Такудзо ўлгач, Китига оғир бўлди. Унинг уч қизи турмушга чиқиб кетишган, эл қатори яшаб юришибди. Аммо унга ўғилларидан, айниқса катта ўғли Масихиродан Худо солмади. Тайёрлов курси талабаси бўлган пайтлари, махфий қўшинлар отрядига хизматга жўнатилди-ю, гўё бошқа одамга айланиб келди. Беқарор, лоқайд. Бир жойда муқим туролмайди. Қўлига тушган пулни совуради. Хаёлида фақат айш-ишрат.
– Болалигида қаттиқ ушлашди. Мана оқибат, болани ишдан чиқаришди, – дейишарди қишлоқдагилар.
– Менимча бундай эмас, – эри билан суҳбатлашаркан, дерди Томе, – уни ҳаётини издан чиқарган армия бўлди.
Масихиронинг ҳунарлари урушдан сўнг юзага чиқабошлади. У маҳаллий ёшлар уюшмасининг хазинабони бўлиб турганида биринчи марта катта миқдордаги жамғармани еб қўйганди. Унда ҳали отаси ҳаёт эди. Ғазабланган йигитлар уни уйигача излаб келишган, Масихиро эса аллақачон қуён бўлганди. Бу ишга Такудзонинг аралашувига тўғри келган, у даъвогарлар олдида ялиниб бош эгган, узр сўраганди. Аммо бу Масихиро кўрсатган ўйинларнинг бошланиши эди, холос.
Устамон Масихиро кўп ўтмай нарх-навони назорат қиладиган ташкилот аъзосига айланди. Европача костюмда, қўлида портфель, барча қишлоқ ва шаҳарчалар дўконлаоини айланиб юрар, гоҳ қарз деб, гоҳ бошқа важ кўрсатиб, пояфзал дейсизми, галстук дейсизми, қўлга илинадиган нимаики бўлса, олиб кетаверарди. Қарз дегани томчига ўхшайди-ю, дарё бўлганини сезмай қоласан. Кўп ўтмай дўкондорлар йиғилиб, унинг устидан шикоят ёзишди. Бупайтда Такудзо оламдан ўтган эди. Барча оғирлик Китининг бўйнига тушди. Бечора Китининг қарз узишга ҳоли, полиция бошлиқларига қатнайвериб мадори қолмади.
Жанжаллар Масихиронинг ишдан қувилиши билан якун топди. Шундан сўнг Масихиро қишлоққа, отаси ўлимидан кейин ўз номига ўтган уйига кўчиб келди. Энди улар икки киши эдилар, Масахиро уйланиб олганди. Кофулик сутфурушнинг қизи бўлган келинчак ўта ўзбилармон бўлиб чиқди. Кити у билан чиқиша олмади. Бир маҳаллий савдогарнинг йўл ёқасида омонат қурилган кулбасини ижарага олиб, уйни уларга ташлаб чиқди. Фақат шоли майдонини ўзида олиб қолди.
Масихиро деҳқончилик билан ҳам кун кўрса бўларди. Аммоу диний жамиятга аъзо бўлди. Ўз қишлоғида ушбу жамиятшаҳобчасини очди. Кўп ўтмай бу ишдан ҳам зерикди. Қолаверса, хотинига ҳам қишлоқда яшаш ёқмасди. Эски касали яна қўзғаб қолди: ўйлаб ўтирмай ижарага олинганиккита велосипедни сотиб юборган Масихира яна қарзгаботди. Шунга қарамай, кўнгли тилаганча яшайверди.
– Нима қилай, дабдабали ҳаётни севсам, – Масихиро бусўзларни виждони қилт этмасдан Томенинг олдида ҳамайтаверарди.
Пўрим кийиниб шаҳарга жўнаган Масихиро, бўкибичмаганда ҳам, гейшалар карашмаси учун бир кечадайигирма – ўттиз минглаб иенни совуриб қайтарди. Оқибат у ер ислоҳоти даврида қўлига кирган уч танобдан ортиқерини ҳам бой берди. Тўғри, кейинчалик икки танобча ерниижарага олиб, тирикчилик қилмоқчи бўлди. Лекин бунингҳам уддасидан чиқолмай, шаҳарга жўнади. Бемаслаҳат, ҳечким билан хайр-хўш қилмасдан, юк машинасиганарсаларини ортди-да, изидан хотини билан ўзи ҳам таксигаўтириб жўнади.
– Ўзини қанча тарозига солмасин, шармандаларчақочганини биламиз-ку! – қишлоқ аҳли Масихиро шаънигашу сўзларни айтишди.
Кити буни фақат эртаси куни билди. Яна у ҳувиллагануйида ёлғиз қолди. Шу даражада ёлғиз қолдики, Масахиро бутун уйни шип – шийдон қилиб кетганди. Ундан ҳаттоТакудзо даврини кўрган пастак курсича ҳам қолмаганди. Ҳали буниси ҳам ҳолва эди… Кейинроқ маълум бўлишича, ижарага олинган ер ҳам Такудзонинг азалий душманиТацукирига сотилган экан. Уй уч юз етмиш минг иенгагаровга қўйилган, эндиликда янги хўжайинлар уйни бўшатдеявериб, Кити бечорани ҳоли –жонига қўйишмасди.
Кити ўлимлигига деб йиққан пулини банкдан олиб, қўшниТацукирига берар экан, минг тавалло билан ижара ҳуқуқиниқайта тиклади. Бошқа қарзлардан қутулиш учун Кити муттасил уч йил шоли майдонида меҳнат қилди. Иккинчиўғил ҳам худобехабар чиқди. У безорилар тўдасига тушибқолган, бировнинг ҳаётига тажовуз қилганликда айбланиб, ҳибсга олинганди. Учинчи ўғил Токиода ҳайдовчи бўлибишлар, топганини ичиб яшарди. Фақат кенжа ўғилгинаҳозирча химчистикада беғалва ишлаб турарди. Бу орадаМасихиро телевизор савдоси бўйича даллол бўлиб ишлайбошлади. Аммо у ҳамон ўзгалар ҳақини ўзлаштиришдардидан халос бўлмаганди. Бу дард уни эндиги сафар суд идорасига етаклаб келди. Шаҳардан суд ижрочиси келиб, уйнинг баҳосини чиқарди.
Ҳакам болғачаси столга урилди. Қанчалар бешафқатликбўлиб туюлмасин, уйни оламан деган талабгорлар Китинингқўшнилари орасидан ҳам чиқиб қолди. Кимошди савдосишу қадар қизғин ўтдики, одамлар ўзларини йўқотишдаражасигача бордилар. Кити қалтираганча бўлаётганишларни жим кузатишдан бошқа чора топмади. Унингбутун умрига зомин бўлган, икки қаватли, бир парча ергаэга бўлган уйи уч юз етмиш минг иенга баҳоланди. Ўша, душман ҳисобланмиш қўшни Тацукири уйнинг қонунийхўжайинига айланди.
Уйи ёнгандан кейин узоқ вақтлар зах омборхонада, қашшоқликда яшаган Тацукири урушдан кейинчайқовчилик орқасидан бойиб кетганди. Ўзига ҳашаматлиуй қурди. Чўчқачилик билан шуғулланиб, ишлариюришгандан юришди. Тацукири Китининг уйини ҳамчўчқахона қилмоқчи, ишини бундан – да ривожлантирмоқчиэди.
Кити яна қўшниси оёғига йиқилишга мажбур бўлди. Ҳаттобу сафар марҳум Такудзо руҳини ўртага солиб ялинди. Шундан бери Кити янги – уч юз етмиш минг қарзини узишучун меҳнат қилади. Қизлари уни йўлдан қайтармоқчибўлишади. Масихиронинг феъли аёнлигини, у янги ҳунарчиқарса, барча тоат-ибодати бир пул бўлишини айтишади. Кити эса уларга қулоқ солмайди.
Ўтган йили шоли даласидан олинган йигирма бир қопҳосилнинг йигирма қопини Кити қўшни Тацукирига элтибберди. Қопини олти минг иендан ҳисоб қилганда, у бир юз йигирма минг қарзидан қутулди. Кити ўзи учун бир қопгуруч қолдирди. Ахир Кити ҳамон даладан бўш пайтларидамардикорлик қилади. Мардикор аҳлига эса кунига иккимаҳал овқат беришади.
«Оҳ, Кити, Кити биз ҳеч қачон номимизга доғ туширмадик. Ёшлигимиздан бери кўрганимиз қора меҳнат, аммо… » шу ўйлар оғушида Томе яна тонг арафасида ўғли Нацуони туш кўриш учун уйқуга кетади. Яна унинг қаршисида олисЛейте денгизи пайдо бўлади. У яна ўғли Нацуо томон отил моқчи бўлиб қичқиради:
«Нафақангиз керакмас, менга Нацуони қайтаринглар,ўғлимни қайтаринглар!!!»
Томе ҳаётида Лейте денгизини кўрмаган, умуман ҳақиқийденгиз қанақа бўлишини билмайди ҳам. Буларнинг барисиТоме бирор марта ҳам қолдирмай, нафасини ичига ютибкўрадигани, Жанубий денгиз жангларидан ҳикоя қилгичкинофильмларнинг иши бўлса керак.
Томе тасаввурида Лейте денгизи бепоён, сўнги йўқ ва ҳарсафар нефть қуйқаси билан қопланган бир тарздажонланади. Денгиз устида на осмон, на ой ва на бирорюлдуз бор. Тўлқинлар сурон солиб чарх уради. Тепа тарафдан ёмғир деса ёмғирга, кул деса кулга ўхшамаганнимадир ёғади. Томе биладики, бу денгиз қанча кемаларниютиб юборган. Сувда бошқа одам зоти кўринмайди. Фақатунинг Нацуоси, сўнгги кучини сарфлаганча, бу ҳудудсизкенглик аро ёлғиз сузиб кетаётган бўлади…
Таржимон: Узоқ Жўрақулов